📚 RANGKUMAN LENGKAP BAHASA SUNDA KELAS 6
Kurikulum Merdeka — Semester 1 Tahun 2026
BAB 1 — NGAREGEPKEUN BASA SUNDA
Ngaregepkeun nyaéta kagiatan ngadéngékeun hiji informasi kalawan daria sangkan bisa ngarti kana eusina.
Nalika ngaregepkeun, urang kudu:
Merhatikeun nu keur nyarita.
Teu ngobrol sorangan.
Ngaregepkeun kalayan daria.
Nyatet informasi penting.
Bisa nyaritakeun deui eusi anu didéngé.
Hal anu kudu dipikanyaho
Sanggeus ngaregepkeun hiji carita atawa paguneman, urang kudu bisa ngajawab:
Saha? → saha anu dicaritakeun?
Naon? → naon anu kajadian?
Iraha? → iraha kajadianana?
Di mana? → di mana tempatna?
Kunaon? → naon sababna?
Kumaha? → kumaha lumangsungna?
BAB 2 — NYARITA BASA SUNDA
Nyarita nyaéta nepikeun pikiran, perasaan, atawa informasi ku basa lisan.
Dina nyarita kudu:
Jelas.
Sopan.
Luyu jeung kaayaan.
Ngagunakeun kecap anu merenah.
Sora kadéngé ku nu ngaregepkeun.
Conto
"Wilujeng énjing, Bapa/Ibu Guru sareng réréncangan sadaya. Dina ieu kasempetan, sim kuring badé nepikeun..."
Ieu kaasup basa anu merenah pikeun nyarita di hareupeun jalma réa.
BAB 3 — UNDAK-USUK BASA SUNDA
Undak-usuk basa nyaéta aturan ngagunakeun basa Sunda luyu jeung saha anu diajak nyarita.
Sacara umum urang kudu bisa ngabédakeun basa loma jeung basa lemes.
A. Basa Loma
Dipaké nalika ngobrol jeung:
Babaturan deukeut.
Jalma anu geus akrab.
Jalma anu umurna sarua dina kaayaan teu resmi.
Conto:
"Kuring rék indit ka sakola."
B. Basa Lemes
Dipaké pikeun ngahormat ka:
Kolot.
Guru.
Jalma anu leuwih kolot.
Jalma anu kudu dihormat.
Conto:
"Abdi badé angkat ka sakola."
BAB 4 — KECAP LOMA JEUNG KECAP LEMES
Sababaraha kecap anu penting diapalkeun:
| Basa Loma | Basa Lemes |
|---|---|
| kuring | abdi |
| rék | badé |
| indit | angkat |
| datang | sumping |
| dahar | tuang |
| nginum | ngaleueut |
| sare | kulem |
| balik | mulih |
| ngomong | nyarios |
| nanya | naros |
| méré | masihan |
| nyokot | nyandak |
| nempo | ningali |
| diuk | calik |
| nangtung | ngadeg |
| boga | gaduh |
| imah | bumi |
| baju | raksukan |
| duit | artos |
| isuk | énjing |
Conto kalimah
Basa loma:
"Kuring rék indit ka imah nini."
Basa lemes:
"Abdi badé angkat ka bumi nini."
BAB 5 — MACA JEUNG NGARTI EUSI BACAAN
Maca nyaéta kagiatan ningali jeung ngarti kana lambang tulisan.
Dina maca urang kudu bisa manggihan:
Gagasan utama.
Informasi penting.
Palaku.
Latar.
Kajadian.
Amanat.
Kecap hésé.
Cara manggihan eusi bacaan
Baca judul.
Baca sakabéh téks.
Tandaan informasi penting.
Panggihan palaku jeung kajadian.
Panggihan maksud bacaan.
Jieun kacindekan.
BAB 6 — CARITA PONDOK
Carita pondok nyaéta carita anu eusina rélatif pondok jeung nyaritakeun hiji kajadian atawa sababaraha kajadian anu patali.
Unsur carita
1. Téma
Gagasan utama anu jadi dasar carita.
2. Palaku
Jalma atawa tokoh anu aya dina carita.
3. Watek
Sipat palaku.
Conto:
Hadé haté.
Jujur.
Rajin.
Sombong.
Wani.
Penakut.
4. Latar
Tempat, waktu, jeung suasana.
5. Galur
Runtuyan kajadian dina carita.
6. Amanat
Piwuruk atawa pesen anu hayang ditepikeun ku pangarang.
BAB 7 — DONGÉNG
Dongéng nyaéta carita anu sumebar sacara turun-tumurun di masarakat.
Jenis dongéng di antarana:
1. Fabel
Carita anu palakuna sasatoan.
Conto:
Sakadang Kuya jeung Sakadang Monyét
2. Sasakala
Carita anu nyaritakeun asal-usul hiji tempat atawa kajadian.
Conto:
Sasakala Situ Bagendit
3. Legenda
Carita anu patali jeung hiji tempat atawa tokoh anu dipercaya kungsi aya.
4. Mite
Carita anu aya patalina jeung mahluk gaib, déwa, atawa kapercayaan masarakat.
BAB 8 — SISINDIRAN
Sisindiran nyaéta salah sahiji karya sastra Sunda anu miboga wangun jeung purwakanti anu tangtu.
Sisindiran umumna diwangun ku:
Cangkang
Eusi
Conto
Ka kebon mawa aseupan,
Mulangna mawa peuteuy.
Lamun hayang loba babaturan,
Kudu daék someah ka séjén.
Dua padalisan kahiji mangrupa cangkang, sedengkeun dua padalisan saterusna mangrupa eusi.
BAB 9 — JENIS SISINDIRAN
Sisindiran bisa dibagi jadi sababaraha rupa.
1. Paparikan
Cangkang jeung eusi miboga sora atawa purwakanti anu padeukeut.
2. Rarakitan
Aya kecap dina cangkang anu dirakit deui dina bagian eusi.
3. Wawangsalan
Sisindiran anu miboga wangun siga tatarucingan.
Eusi sisindiran
Bisa ngandung:
Naséhat.
Silih asih.
Guyonan.
Sindiran.
BAB 10 — PUPUH
Pupuh nyaéta wangun puisi tradisional Sunda anu kauger ku guru wilangan jeung guru lagu.
Guru wilangan
Jumlah engang/suku kata dina unggal padalisan.
Guru lagu
Sora vokal panungtung dina unggal padalisan.
Contona:
Kinanti
Pupuh Kinanti biasana miboga suasana:
Harepan.
Katresna.
Naséhat.
Kahariwang.
Pupuh anu dipikawanoh dina sastra Sunda di antarana:
Kinanti.
Sinom.
Asmarandana.
Dangdanggula.
Pangkur.
Durma.
Mijil.
Maskumambang.
Pucung.
BAB 11 — BABASAN JEUNG PARIBASA
A. Babasan
Babasan nyaéta ungkara anu miboga harti husus sarta henteu bisa dihartikeun sacara langsung tina kecap-kecapna.
Conto:
Hampang birit
Hartina:
Gancang jeung daék nulungan atawa migawé hiji pagawéan.
Panjang leungeun
Hartina:
Sok nyokot barang batur atawa resep maling.
B. Paribasa
Paribasa nyaéta ungkara anu ngandung naséhat, piwuruk, atawa pangajaran hirup.
Conto:
"Cikaracak ninggang batu, laun-laun jadi legok."
Hartina:
Lamun usaha dilakukeun terus-terusan, hasilna bakal kahontal.
"Kudu silih asah, silih asih, silih asuh."
Hartina:
Kudu silih ajarkeun, silih pikanyaah, jeung silih bimbing.
BAB 12 — KECAP
Kecap nyaéta bagian basa anu miboga harti.
Kecap barang
Nuduhkeun ngaran barang, jalma, tempat, atawa sato.
Conto:
buku.
méja.
guru.
sakola.
ucing.
Kecap pagawéan
Nuduhkeun hiji pagawéan.
Conto:
maca.
nulis.
lumpat.
dahar.
diajar.
Kecap sipat
Nuduhkeun sipat.
Conto:
bageur.
pinter.
jangkung.
pondok.
beresih.
BAB 13 — KECAP SARUA HARTI JEUNG SABALIKNA
Kecap sarua harti
Disebut ogé sinonim.
Conto:
bageur = hadé haté
pinter = calakan
geulis = éndah
Kecap sabalikna harti
Disebut antonim.
Conto:
gedé × leutik
luhur × handap
jangkung × pondok
beunghar × miskin
gancang × laun
BAB 14 — KALIMAH
Kalimah nyaéta runtuyan kecap anu miboga harti anu lengkep.
Conto:
Adi keur maca buku di perpustakaan.
Unsur kalimah bisa ngawengku:
Jejer (J) → saha anu ngalakukeun?
Caritaan (C) → naon anu dilakukeun?
Udagan/Objék (U/O) → naon anu jadi sasaran?
Katerangan (K) → katerangan tempat, waktu, cara, jeung sajabana.
Conto:
Rina maca buku di perpustakaan.
Rina = Jejer
maca = Caritaan
buku = Objék
di perpustakaan = Katerangan
BAB 15 — KALIMAH PANANYA
Kalimah pananya nyaéta kalimah anu dipaké pikeun nanyakeun hiji hal.
Kecap pananya:
Naon → what
Saha → who
Iraha → when
Di mana → where
Kunaon → why
Kumaha → how
Sabaraha → how many/how much
Conto:
Saha anu datang ka sakola?
Iraha urang rék latihan?
Kunaon manéhna teu sakola?
BAB 16 — KALIMAH PARENTah
Kalimah paréntah nyaéta kalimah anu eusina nitah atawa ménta batur ngalakukeun hiji hal.
Conto:
Pék baca buku éta!
Mangga calik heula!
Ulah miceun runtah sambarangan!
Dina basa Sunda lemes, kecap mangga mindeng dipaké pikeun ngajadikeun paréntah leuwih sopan.
BAB 17 — NULIS BASA SUNDA
Dina nulis basa Sunda kudu merhatikeun:
Ejaan.
Tanda baca.
Pilihan kecap.
Struktur kalimah.
Undak-usuk basa.
Conto tulisan pondok
Pangalaman di Sakola
Poé Senén, kuring jeung babaturan ngalaksanakeun beberesih kelas. Urang babarengan nyapu, ngepel, jeung ngaberesihan méja. Sanggeus beres, kelas jadi beresih jeung raoseun. Urang ngarasa bungah sabab bisa gawé babarengan.
BAB 18 — AKSARA SUNDA
Aksara Sunda nyaéta sistem tulisan tradisional anu dipaké pikeun nulis basa Sunda.
Sababaraha aksara dasar:
ᮊ ka
ᮌ ga
ᮍ nga
ᮎ ca
ᮏ ja
ᮑ nya
ᮒ ta
ᮓ da
ᮔ na
ᮕ pa
ᮘ ba
ᮙ ma
ᮚ ya
ᮛ ra
ᮜ la
ᮝ wa
ᮞ sa
ᮠ ha
Dina diajar aksara Sunda, siswa perlu latihan:
Maca aksara Sunda.
Nulis aksara Sunda.
Ngarobah aksara Latin kana aksara Sunda.
Ngarobah aksara Sunda kana aksara Latin.
BAB 19 — BUDAYA SUNDA
Budaya Sunda mangrupakeun bagian tina budaya Indonesia anu hirup jeung mekar di masarakat Sunda.
Contona:
Basa Sunda.
Kasenian Sunda.
Kadaharan tradisional.
Kaulinan tradisional.
Pakéan adat.
Upacara adat.
Tarian tradisional.
Waditra Sunda.
Kasenian Sunda
Contona:
Angklung.
Degung.
Jaipongan.
Wayang golek.
Calung.
Kacapi suling.
Pencak silat.
BAB 20 — TATA KRAMA JEUNG SOPAN SANTUN
Urang Sunda miboga ajén anu penting dina kahirupan sapopoé.
Contona:
Someah
Ramah ka batur.
Handap asor
Teu sombong jeung daék ngahargaan batur.
Silih asih
Saling nyaah.
Silih asah
Saling ngajarkeun.
Silih asuh
Saling ngabimbing jeung miara.
Dina kahirupan sapopoé urang kudu:
Hormat ka kolot.
Hormat ka guru.
Someah ka tatangga.
Hade ka babaturan.
Ulah ngomong kasar.
Ngagunakeun basa anu merenah.
🧠 KECAP-KECAP PENTING BASA SUNDA
| Basa Sunda | Hartina dina Basa Indonesia |
|---|---|
| abdi | saya |
| anjeun | kamu/Anda |
| badé | akan/mau |
| angkat | pergi |
| sumping | datang |
| mulih | pulang |
| tuang | makan |
| kulem | tidur |
| calik | duduk |
| nyarios | berbicara |
| naros | bertanya |
| ningali | melihat |
| ngadangukeun | mendengarkan |
| masihan | memberi |
| nyandak | mengambil/membawa |
| gaduh | mempunyai |
| bumi | rumah |
| énjing | pagi/besok |
| ayeuna | sekarang |
| kamari | kemarin |
| isukan | besok |
⭐ KOMPETENSI YANG KUDU DIKUASAI KELAS 6
👂 Ngaregepkeun
Siswa bisa:
Ngarti kana eusi carita.
Nangtukeun informasi penting.
Ngajawab patalékan.
Nyaritakeun deui eusi anu didéngé.
🗣️ Nyarita
Siswa bisa:
Nyarita kalawan jelas.
Ngagunakeun undak-usuk basa.
Nepikeun pamadegan.
Nyarita di hareupeun kelas.
📖 Maca
Siswa bisa:
Maca téks Sunda.
Ngarti kana eusi bacaan.
Nangtukeun gagasan utama.
Nangtukeun amanat.
Ngarti kana kecap anyar.
✍️ Nulis
Siswa bisa:
Nulis kalimah Sunda.
Nulis paragraf.
Nulis carita pondok.
Nulis pangalaman.
Nulis maké basa anu merenah.
Nulis jeung maca aksara Sunda.
🎯 RANGKUMAN SUPER SINGKAT
Ngaregepkeun → ngadéngékeun jeung ngarti.
Nyarita → nepikeun pikiran jeung informasi.
Maca → maca jeung ngarti kana bacaan.
Nulis → nepikeun gagasan dina wangun tulisan.
Undak-usuk basa → ngagunakeun basa luyu jeung lawan nyarita.
Dongéng → carita turun-tumurun.
Carita pondok → carita anu pondok jeung miboga unsur carita.
Sisindiran → karya sastra anu miboga cangkang jeung eusi.
Pupuh → puisi Sunda anu kauger ku guru wilangan jeung guru lagu.
Babasan → ungkara anu miboga harti husus.
Paribasa → ungkara anu ngandung naséhat.
Aksara Sunda → tulisan tradisional Sunda.
Budaya Sunda → warisan budaya anu kudu dipiara jeung dilestarikeun.
🌿 Piwuruk: “Urang Sunda kudu bisa ngagunakeun basa Sunda kalayan hadé, ngajénan ka sasama, sarta ngamumulé budaya Sunda sangkan teu leungit ku jaman.”
No comments:
Post a Comment